Թաներ Աքչամ. Ճշմարտության ձայնը՝ թուրքական արխիվներից

Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամի հիմնական թեզն այն է, որ Հայոց ցեղասպանությունը պատահականություն կամ զուտ պատերազմական իրավիճակի հետևանք չէր, այլ Օսմանյան իշխանությունների կողմից մշակված և իրականացված կազմակերպված պետական քաղաքականություն:

Աքչամի ուսումնասիրությունների առանցքը

Իր աշխատություններում գիտնականը փաստում է.

Զանգվածային սպանություններ. Հայերի տեղահանությունը (աքսորը) իրականում քող էր, որն ուղեկցվում էր բնակչության բնաջնջմամբ:

Կենտրոնացված հրահանգներ. Իշխանության վերնախավը տվել է հայ բնակչության վերացմանն ուղղված հստակ հրամաններ:

Պետական ռեսուրսների ներգրավում. Որպես ցեղասպանության գործիք օգտագործվել են պետական բոլոր կառույցները՝ բանակը, ժանդարմերիան և տեղական պաշտոնյաները:

Համակարգված բնույթ. Գոյություն ունեն բազմաթիվ հեռագրեր և վկայություններ, որոնք ապացուցում են գործընթացի ծրագրված լինելը:

Աքչամն առաջիններից էր, ով աշխատեց հենց օսմանյան արխիվների հետ՝ ապացուցելով, որ անգամ թուրքական աղբյուրները հաստատում են Հայոց ցեղասպանության փաստը:

Ճանապարհ դեպի ճշմարտություն

Թուրքիայում մեծանալով՝ Աքչամը սկզբնական շրջանում կրել է պաշտոնական ժխտողականության ազդեցությունը: Սակայն Եվրոպա (հատկապես Գերմանիա) տեղափոխվելուց հետո նա հնարավորություն ստացավ.

Ազատորեն ուսումնասիրել պատմական աղբյուրները:

Աշխատել տարբեր երկրների արխիվներում:

Համեմատել թուրքական և օտարերկրյա աղբյուրները:

Այս ամենի արդյունքում նա արմատապես փոխեց իր պատկերացումները և գիտականորեն հիմնավորեց, որ տեղի ունեցածը ցեղասպանություն է: Նրա հիմնարար աշխատությունները՝ «Խայտառակ արարք» (A Shameful Act) և «Երիտթուրքերի հանցագործությունը մարդկության դեմ» (The Young Turks' Crime Against Humanity), դարձել են միջազգային գիտական շրջանակների կարևորագույն աղբյուրները:

Ինչո՞ւ է Աքչամի ավանդը բացառիկ

Նա ներսից է քանդում ժխտողականության պատը՝ որպես թուրք գիտնական:

Նա ապացուցում է, որ ցեղասպանությունը «պարզապես պատերազմական քաոս» չէր, այլ կայսրությունը հայերից «մաքրելու» նախապես մտածված ծրագիր:

Նա փաստում է, որ տեղահանությունը մահվան ճանապարհ էր. մարդկանց ուղարկում էին անապատներ՝ սովի, ծարավի և զինված հարձակումների միջոցով նրանց ոչնչացնելու համար:

Թալեաթ փաշայի հեռագրերը և իսկության ապացույցը

Թալեաթ փաշան՝ ոճրագործության գլխավոր կազմակերպիչը, թողել է հեռագրեր, որտեղ խոսվում է հայկական հարցի «վերջնական լուծման» և բնակչության վերացման մասին: Երկար ժամանակ Թուրքիան պնդում էր, թե դրանք կեղծ են, սակայն Աքչամն ապացուցեց դրանց իսկությունը՝ համեմատելով օսմանյան պետական այլ փաստաթղթերի ոճի, կոդերի և ձևակերպումների հետ:

Պատմական դատավարությունները (1919–1920 թթ.)

Աքչամը հաճախ է հղում անում պատերազմից հետո Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած դատավարություններին: Հենց այդ ժամանակ թուրք պաշտոնյաները ցուցմունքներ են տվել, որոնք հաստատում էին տեղահանությունների և սպանությունների կազմակերպված բնույթը:

Մարդկային ճակատագրերի ողբերգությունը

Աքչամը չի սահմանափակվում միայն չոր փաստաթղթերով: Նա վերակենդանացնում է աքսորի քարավանների սարսափը: Նրա նկարագրած պատմությունները, ինչպես օրինակ՝ ճանապարհին մորը կորցրած և անհայտության մեջ հայտնված փոքրիկ աղջկա վկայությունը, ցույց են տալիս, որ սա միայն պատմություն չէ, այլ մի ամբողջ ժողովրդի իրական կյանքերի կործանում:

Աքչամի հորդորը. «Առանց անցյալի ընդունման չկա առաջընթաց»

Պատմաբանը պնդում է, որ ճշմարտության ընդունումը կարևոր է հենց Թուրքիայի համար: Լինել ազնիվ պատմության հետ չի նշանակում ատել սեփական երկիրը. դա նշանակում է հնարավորություն ստեղծել ազատ քննարկումների և ժողովրդավարական ապագայի համար:

Վահան ՄԵԼԻՔՅԱՆ

Մեկնաբանություններ